Gatunki wokalne i wokalno-instrumentalne

Mama nuci kołysankę, chór szkolny śpiewa na akademii, a w operze solista wydobywa najwyższą nutę, na którą czeka cała widownia. To wszystko jest muzyka wokalna, czyli utwory przeznaczone na głos lub głosy ludzkie, zarówno z towarzyszeniem instrumentów, jak i bez niego.¹ Ta strona opisuje, jak muzykę wokalną dzielimy na gatunki i po czym każdy z nich poznać.

¶.1Wokalna czy wokalno-instrumentalna

Podstawa programowa rozróżnia dwa rodzaje. W muzyce wokalnej śpiewają same głosy (chór a cappella) albo głos z prostym akompaniamentem. W muzyce wokalno-instrumentalnej śpiewacy współdziałają z orkiestrą lub zespołem instrumentów, a utwór ma zwykle wielkie rozmiary: msza, oratorium, kantata, opera. Te dwa rodzaje nakładają się, więc w szkolnej praktyce mówimy po prostu o gatunkach wokalnych i wokalno-instrumentalnych.¹

¶.2Mapa gatunków

Pomoże ci jedno pytanie: gdzie to się odbywa i po co?

• W kościele i dla liturgii: msza i requiem, motet. Oratorium i pasja także mają treść religijną, ale wykonuje się je też w sali koncertowej.
• W domu i w salonie: pieśń z fortepianem, madrygał.
• W sali koncertowej, bez scenografii: oratorium, pasja, kantata, koncert chóralny.
• Na scenie, z kostiumami i akcją: opera, dramat muzyczny, operetka, musical.¹

Same głosy, ich skale i barwy opisuje kompendium Instrumenty, głosy i zespoły; w rozdziale I tej strony znajdziesz tylko to, co potrzebne do czytania dalszych rozdziałów. Formy instrumentalne (sonata, fuga, rondo) opisuje kompendium Formy muzyczne.

Głos ludzki powstaje z trzech elementów: powietrza z płuc, krtani z więzadłami głosowymi, w której rodzi się dźwięk, i przestrzeni rezonansowych w gardle, nosie i ustach. Śpiewacy mają mniejszą skalę niż instrumenty, za to wydobywają dźwięk razem ze słowami.¹

1.1Sześć głosów

Głosy dzielimy według wysokości i barwy. Trzy są żeńskie, trzy męskie:¹

Najwyższy głos żeński słychać w arii Królowej Nocy z Czarodziejskiego fletu Mozarta posłuchaj. Partie wokalne zapisuje się na jednej pięciolinii: sopran, mezzosopran i alt w kluczu wiolinowym, tenor w wiolinowym z zapisem oktawę wyżej niż brzmi, baryton i bas w kluczu basowym.¹ Głos męski o skali altu nazywa się kontratenorem.

1.2Śpiew solowy

Śpiew solowy wykonuje jedna osoba, często z towarzyszeniem instrumentu (fortepianu, lutni, klawesynu) albo orkiestry. Solo śpiewa się pieśń, arię w operze i partie solowe w oratorium.

1.3Chór

Chór to zespół śpiewaków dzielących się na sekcje głosowe; liczy od kilkunastu do kilkudziesięciu osób. Wielkie chóry powstają od połowy XVIII wieku, a w XIX wieku są już częstym zjawiskiem.¹ Rozróżniamy dwa rodzaje:

• chór mieszany: głosy żeńskie (sopran S, alt A) i męskie (tenor T, bas B), najczęściej cztery głosy (SATB);
• chór jednorodny: same głosy żeńskie, męskie albo chłopięce.¹

Chór bywa dwu-, trzy-, cztero- i więcejgłosowy. W chórze czterogłosowym soprany, alty, tenory i basy zapisuje się razem w tak zwanej partyturze chóralnej; gdy jest potrzeba, każdy głos dzieli się jeszcze na dwie grupy (soprany I i II, alty I i II).¹

1.4Śpiew a cappella

Włoskie a cappella znaczy „w stylu kaplicy” (z kaplicy, cappella). Tak nazywamy muzykę wielogłosową wykonywaną przez chór bez żadnych instrumentów. Klasycznym przykładem jest motet Sicut cervus Palestriny posłuchaj; to kompozytor, którego mszę Missa Papae Marcelli opisujemy w rozdziale IV. Chór z orkiestrą i solistami słychać natomiast w finale IX Symfonii Beethovena, w Odzie do radości. posłuchaj W operze chór pojawia się jako tło wydarzeń albo komentator, jak w scenie koronacji w Borysie Godunowie Musorgskiego. posłuchaj

Po czym poznać. Ze słuchu: jeden głos z fortepianem to pieśń lub aria; kilka głosów razem bez instrumentów to chór a cappella; chór z orkiestrą wskazuje na oratorium, mszę albo operę. Kobiecy chór brzmi jasno i miękko, męski ciemno i mocno, a w mieszanym słychać wszystkie cztery sekcje.

Pieśń to jeden z najstarszych i najbliższych nam gatunków wokalnych: krótki utwór na głos solowy lub chór do wiersza. Spotykamy ją od czasów najdawniejszych aż do dziś, a okresami największego rozkwitu były średniowiecze i romantyzm.¹ Program WOM omawia ją w roku III, ale podstawa programowa wymaga znajomości gatunków wokalnych, więc poznaj jej najważniejsze rodzaje.

2.1Pieśń solowa z fortepianem

Pieśni solowej zwykle towarzyszy akompaniament. Każda epoka miała swój ulubiony instrument: w średniowieczu i renesansie lutnię, w baroku klawesyn, od klasycyzmu fortepian, zwłaszcza w XIX wieku. Za twórcę artystycznej pieśni solowej z fortepianem uważa się Franza Schuberta, który napisał ich ponad sześćset.^{1, 2} W romantyczną pieśń (niemiecki Lied, liczba mnoga Lieder) fortepian wnosi równie wiele co głos: nie „nosi” śpiewaka, lecz maluje obraz i nastrój wiersza.²

2.2Jak zbudowana jest pieśń

Muzykę można ułożyć do kolejnych strof wiersza na kilka sposobów:¹

Do tego dochodzi ballada: pieśń o opowiadającym, narracyjnym tonie, często z fantastyczną lub baśniową treścią. Może mieć dowolną budowę: zwrotkową, przekomponowaną albo ABA.¹ Wszystkie rodzaje pieśni często korzystają z budowy okresowej i z tekstów wybitnych poetów.

2.3Schubert i romantyczny Lied

Król Olch (Erlkönig) do ballady Goethego Schubert skomponował w 1815 roku, mając osiemnaście lat. Prawa ręka pianisty gra bez przerwy staccato, akordami naśladującymi galop konia, a śpiewak zmienia głos na narratora, ojca, dziecko i Króla Olch.² posłuchaj Schubert napisał też pieśni zebrane w cykle pieśni: Piękną młynarkę i Podróż zimową (Winterreise, 24 pieśni na głos męski i fortepian do wierszy Wilhelma Müllera). W Lipie z tego drugiego cyklu zwrotki są prawie takie same, ale w jednej z nich, ponurej w nastroju, Schubert zmienia dur na moll: to pieśń zwrotkowa zmodyfikowana (zwrotkowo-wariacyjna).² posłuchaj Podobnie zbudowany jest Pstrąg: dwie pierwsze zwrotki brzmią tak samo, a w trzeciej, gdy rybak mąci wodę i łowi rybę, muzyka się zmienia. posłuchaj Po Schubercie pieśń uprawiali Robert Schumann (Dedykacja, Widmung, z cyklu Mirty) posłuchaj, Johannes Brahms i Hugo Wolf.^{1, 2}

2.4Pieśń w Polsce

Stanisław Moniuszko zebrał swoje pieśni w Śpiewnikach domowych, przeznaczonych do śpiewania w domu przez amatorów; pierwszy zeszyt (18 pieśni) rozprowadzał w prenumeracie. Moniuszko skomponował ponad trzysta pieśni, z czego 267 zebrał w dwunastu zeszytach Śpiewników; sześć ukazało się za jego życia, resztę wydano po śmierci.⁷ Najpopularniejsza jest Prząśniczka, a obok niej Polna różyczka.¹ posłuchaj

2.5Pieśń chóralna

Pieśń chóralna znana jest od renesansu. Ma różną budowę zależną od tekstu, bywa religijna i świecka, homofoniczna i polifoniczna, a często śpiewa się ją a cappella.¹ Przykład z polskiego renesansu to Już się zmierzka Wacława z Szamotuł, modlitwa wieczorna na cztery głosy. posłuchaj

Po czym poznać. Ze słuchu: krótki utwór, jeden głos i fortepian, a do tego rymowany tekst z powracającą melodią w kolejnych strofach, to pieśń. Jeśli fortepian maluje obraz (galop, szum wody) i zmienia go razem z wierszem, to romantyczny Lied. Jeśli śpiewak ma rozbudowaną partię z orkiestrą w scenie, w której toczy się akcja, to już opera.

Renesans podzielił muzykę wokalną na dwa światy: religijny i świecki. Dla każdego powstał osobny gatunek na cztery, pięć lub sześć głosów a cappella. Kościół miał motet, dwór i dom miały madrygał. Program WOM omawia je w roku III; tu znajdziesz to, co potrzebne, by je odróżnić.

3.1Motet

Motet to wielogłosowa kompozycja religijna do tekstu łacińskiego, zwykle jednoczęściowa. Narodził się w XIII wieku, kiedy do wcześniej bezsłownych linii wielogłosu dodano słowa (z francuskiego mots). W renesansie wystarczał już jeden łaciński tekst z Pisma Świętego lub liturgii, opracowany w stylu imitacyjnym: temat przechodzi po kolei przez wszystkie głosy.² Mistrzami motetu byli Josquin des Prez, Orlando di Lasso i Palestrina.² posłuchaj Sicut cervus Palestriny, w którym głosy wchodzą jeden po drugim na te same słowa, to klasyczny przykład. posłuchaj Motet pisano też później: w baroku (Bach), klasycyzmie (Ave verum corpus Mozarta) i romantyzmie.

3.2Madrygał

Madrygał to najważniejszy gatunek renesansowej muzyki świeckiej: wielogłosowy utwór do tekstów poetyckich, najczęściej miłosnych. Kompozytorzy ilustrowali muzyką pojedyncze słowa, na przykład wysokimi dźwiękami słowo „niebo”. Ten zabieg nazywamy madrygalizmem. Pierwszy drukowany zbiór madrygałów ukazał się w Rzymie w 1530 roku.²

Luca Marenzio osiągnął równowagę słowa i dźwięku posłuchaj, a Carlo Gesualdo podporządkował muzykę tekstowi niemal całkowicie, szukając niezwykłych, śmiałych współbrzmień.² posłuchaj Orlando di Lasso napisał żartobliwe pieśni świeckie, w tym Matona mia cara, serenadę niemieckiego najemnika śpiewaną łamaną włoszczyzną. posłuchaj

3.3Motet czy madrygał?

Po czym poznać. Ze słuchu: kilka głosów bez instrumentów, łacina i spokojny, „kościelny” nastrój to motet. Włoski tekst, miłosna poezja i obrazowe, ruchliwe frazy to madrygał. W obu głosy wchodzą kolejno, więc po samej fakturze ich nie odróżnisz.

Msza to jeden z najstarszych cyklicznych gatunków muzyki religijnej, oparty na tekstach liturgicznych. Kompozytor nie wybiera słów: bierze te, które w każdą niedzielę wypowiada kościół. Dzięki temu msze różnych epok można ze sobą porównywać część po części. Największy rozkwit mszy przypadł na renesans, kiedy komponowano ją głównie a cappella; w późniejszych epokach pojawia się rzadziej.¹

4.1Części stałe

Muzykę pisze się do części stałych (ordinarium missae), czyli tekstów, które nie zmieniają się w ciągu roku liturgicznego.² Ich nazwy pochodzą od pierwszych słów łacińskiego tekstu:

Program WOM liczy pięć części, bo łączy Sanctus z Benedictus; podręcznik Wójcik liczy sześć, bo wydziela Benedictus osobno. Oba podziały są poprawne: Benedictus to dalszy ciąg tekstu Sanctus, ale kompozytorzy często opracowują go jako osobną część.¹

4.2Od Machauta do Bacha

Pierwszą kompletną wielogłosową mszę jednego kompozytora, Messe de Nostre Dame, napisał w latach 60. XIV wieku Guillaume de Machaut.² Po renesansowych mszach a cappella przyszedł barok: od tego czasu msza przewidziana jest na solistów, chór i orkiestrę. Długie teksty Gloria i Credo rozpadają się na liczne mniejsze numery: arie, duety i chóry, często polifoniczne (fugowane).¹

Missa Papae Marcelli Palestriny, wydana w 1567 roku, jest ideałem czystego stylu a cappella: głosy wchodzą kolejno i słowa pozostają zrozumiałe, o co troszczył się Sobór Trydencki.² posłuchaj Najwyższym osiągnięciem baroku jest Msza h-moll BWV 232 Jana Sebastiana Bacha. Kyrie i Gloria wysłał on w 1733 roku saskiemu elektorowi w Dreźnie, a całość zestawił, częściowo z wcześniejszej własnej muzyki, w ostatnich latach życia.^{2, 6} posłuchaj Kyrie posłuchaj Credo Z klasycyzmu program podaje Mszę koronacyjną K. 317 Mozarta: powstała w 1779 roku w Salzburgu i prawdopodobnie zabrzmiała po raz pierwszy w katedrze w Wielkanoc; przydomek „koronacyjna” pojawił się dopiero później.⁴ posłuchaj Gloria

4.3Requiem

Requiem to msza żałobna, czyli msza za zmarłych. Jej nazwa pochodzi od początkowych słów Requiem aeternam, „wieczne odpoczywanie”. Opuszczone są w niej radosne Gloria i Credo, a pojawiają się teksty pokutne, na przykład sekwencja Dies irae, „Dzień gniewu”, opisująca Sąd Ostateczny.^{1, 2} Dies irae to dramatyczny środek ciężkości wielu requiem, na przykład Mozarta i Verdiego. posłuchaj

Requiem d-moll KV 626 Mozart zostawił niedokończone, bo zmarł 5 grudnia 1791 roku. Wdowa po kompozytorze, Constanze, zwróciła się najpierw do Josepha Leopolda Eyblera, który zrezygnował, a dzieło ukończył Franz Xaver Süssmayr. Tę wersję wykonuje się najczęściej, a Lacrimosa to prawdopodobnie ostatnia muzyka, jaką Mozart zapisał: urywa się po ośmiu taktach.⁴ posłuchaj Inni kompozytorzy wybierali własne drogi: Gabriel Fauré pominął prawie cały Dies irae i dodał na końcu In Paradisum, a Johannes Brahms w Niemieckim requiem odrzucił łacinę i wziął słowa z Biblii Lutra, więc tego utworu nie można uznać za mszę żałobną w ścisłym sensie.² Program WOM dodaje, że muzyka z Dies irae Mozarta bywa dziś używana jako tło filmów.

Po czym poznać. Ze słuchu: łacińskie słowa, chór, często solistów i orkiestra; kolejne części o różnym charakterze. Jeśli słychać radosną Gloria i długie Credo, to msza; jeśli ciemne barwy, „Dies irae” i cichy koniec bez Gloria, to requiem. Z zapisu lub programu koncertu: nazwy części to Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei.

Oratorium brzmi jak opera, ale na scenie wygląda zupełnie inaczej: nie ma dekoracji, kostiumów ani gry aktorskiej. To wielka forma wokalno-instrumentalna na głosy solowe, chór i orkiestrę, zazwyczaj o tematyce religijnej.¹ Wykonuje się je w kościele lub w sali koncertowej, a wyjątkiem są inscenizacje.

5.1Skąd się wzięło

Nazwa pochodzi od oratorium, czyli sali modlitwy w rzymskim kościele, gdzie w połowie XVI wieku święty Filip Neri urządzał moralne widowiska muzyczne przedzielone kazaniem. Dlatego wczesne oratoria miały dwie części. W połowie XVII wieku Giacomo Carissimi wprowadził surowszy typ z łacińskim tekstem ze Starego Testamentu.² Okresem największego rozwoju oratorium był barok.¹

5.2Budowa

Oratorium poprzedza zwykle uwertura, po której następują recytatywy, arie, zespoły i chóry, łączące się w większe części (na ogół trzy).¹ Jedna z partii solowych należy do narratora, zwanego w programie testo (od łac. testis, „świadek”), który wprowadza postacie i objaśnia przebieg zdarzeń. Z operą łączy je ten sam aparat wykonawczy i te same formy cząstkowe, ale oratorium jest epickie: wydarzenie jest opowiedziane, a nie odegrane.

5.3Haendel i Haydn

George Frideric Haendel, który większość życia spędził w Anglii, pisał oratoria na teksty biblijne. Jego Mesjasz miał premierę w Dublinie 13 kwietnia 1742 roku w okolicach Wielkanocy; librecista Charles Jennens ułożył tekst z fragmentów Biblii.² Najsłynniejszy numer to chór Alleluja. posłuchaj Tradycja nakazuje wstawać przy jego pierwszych dźwiękach, a według anegdoty zaczął ją król Jerzy II. To tylko legenda: pierwszy zapis pochodzi z 1780 roku, a nie wiadomo nawet, czy król w ogóle był na tym koncercie.⁵ Później powstał m.in. Judasz Machabeusz (Londyn, 1747), oratorium pisane na cześć księcia Cumberland po jego zwycięstwie pod Culloden (1746).⁵ posłuchaj W klasycyzmie Joseph Haydn napisał Stworzenie świata (1798) do libretta opartego na Księdze Rodzaju i Raju utraconym Miltona, które przełożył na niemiecki Gottfried van Swieten, i Pory roku (1801), oratorium świeckie z obrazami przyrody.² posłuchaj

5.4Pasja

Pasja (łac. passio, „cierpienie”) to szczególny rodzaj oratorium, którego tematem jest męka i śmierć Jezusa Chrystusa według jednego z czterech Ewangelistów. Pasja ma tę samą obsadę co oratorium, a od niego różni się zawężoną tematyką; partia narratora, czyli Ewangelisty, może być śpiewana jako recytatyw albo mówiona.¹

Jan Sebastian Bach napisał Pasję według św. Jana i Pasję według św. Mateusza. Ta druga, wykonana prawdopodobnie 11 kwietnia 1727 roku w Wielki Piątek w kościele św. Tomasza w Lipsku, opiera się na rozdziałach 26 i 27 Ewangelii Mateusza w przekładzie Lutra. Chóry, recytatywy, arie i chorały protestanckie są w niej poprzeplatane, a dwie części wykonywano przed kazaniem i po nim. Po śmierci Bacha dzieło odeszło w cień, a ożywił je Felix Mendelssohn w Berlinie w 1829 roku.^{2, 6} posłuchaj

5.5Wielkie formy religijne w XX wieku

Gatunek wokalno-instrumentalny przetrwał do naszych czasów. Pasja według św. Łukasza Krzysztofa Pendereckiego, napisana na zamówienie na siedemsetlecie katedry w Münster, miała premierę w tym mieście w 1966 roku.⁸ posłuchaj Karol Szymanowski ułożył Stabat Mater op. 53 na solistów, chór i orkiestrę do polskiego przekładu średniowiecznej sekwencji; prawykonanie odbyło się w Filharmonii Warszawskiej 11 stycznia 1929 roku.⁸ posłuchaj III Symfonia „Symfonia pieśni żałosnych” Henryka Mikołaja Góreckiego (1976) ma wokalną partię sopranu do polskich tekstów żałoby.⁸ posłuchaj

Po czym poznać. Ze słuchu: solowy głos opowiada historię (recytatyw), potem arie rozważają uczucia, a chór komentuje lub gra tłum. Jeśli to Biblia i nic nie jest odgrywane, to oratorium; jeśli opowiada o męce Chrystusa, to pasja. Jeśli ktoś się przebiera i gra, to już opera.

Kantata to mniejszy, bardziej „codzienny” kuzyn oratorium. Nazwa pochodzi od włoskiego cantare, „śpiewać”. Kantata powstała w baroku, w XVII-wiecznych Włoszech, i pojawia się też w następnych epokach. Jest mniejsza od oratorium i opery, ale najbardziej zróżnicowana pod względem tematu i obsady.^{1, 2}

6.1Kantata religijna i świecka

Kantata składa się z kilku do kilkunastu numerów: arii, recytatywów, duetów i chórów, które mogą być fugami wokalnymi. Kantata rozpada się na ponumerowane części, a czasem ma budowę ciągłą. Jest krótsza i mniej dramatyczna niż oratorium.¹ Spotykamy kantaty solowe, kameralne i chóralne.

6.2Kantaty Bacha

Jan Sebastian Bach napisał około dwustu kantat, głównie w Lipsku; kantaty kościelne kończył zwykle chorałem. Samego słowa „kantata” używał rzadko, a nazwę nadali im dopiero XIX-wieczni wydawcy.² Program podaje kantaty religijne Herz und Mund und Tat und Leben (BWV 147), w której dwukrotnie wraca słynny chorał Jesus bleibet meine Freude („Jezus pozostaje moją radością”) posłuchaj, Ich habe genug (BWV 82, na głos solowy) posłuchaj i Christ lag in Todes Banden (BWV 4) posłuchaj; Wójcik wymienia jeszcze Wachet auf (BWV 140).¹

Kantata o kawie BWV 211 to kantata świecka, mała komedia muzyczna. Tekst napisał Picander, a opowiada o ojcu, który próbuje oduczyć córkę Lieschen picia kawy. Bach prawdopodobnie wykonał ją ok. 1734–1735 ze swoim Collegium Musicum w lipskiej kawiarni Zimmermanna.^{2, 6} posłuchaj

Po czym poznać. Ze słuchu: kilkanaście do kilkudziesięciu minut muzyki z arii, recytatywów i chórów, bez scenicznej akcji; całość jest krótsza i mniej dramatyczna niż oratorium. Jeśli tekst jest religijny i utwór kończy się chorałem, to kantata kościelna; jeśli to żartobliwa historyjka, to świecka.

Wchodzisz do teatru, w którym niemal wszystko się śpiewa. Opera (łac. opera, „dzieło”) to dzieło sceniczne, w którym tekst literacki współdziała z muzyką, akcją aktorską, tańcem i oprawą plastyczną: scenografią i kostiumami. Powstała na początku XVII wieku.¹

7.1Narodziny opery

Operę wymyślono we Florencji. Uczeni i artyści skupieni wokół hrabiego Giovanniego de’ Bardi (tzw. Camerata Florencka) i mecenasa Jacopa Corsiego, wśród nich Vincenzo Galilei, chcieli wskrzesić prostotę antycznego dramatu greckiego, w którym, jak sądzili, tekst był śpiewany. Z tej myśli wyrósł nowy styl śpiewu, bliski mowie.² Jacopo Peri napisał do libretta Ottavia Rinucciniego Dafne (ok. 1597–1598, muzyka zaginęła) oraz Eurydykę z 1600 roku, pierwszą operę z w pełni zachowaną muzyką.² Wielkie dzieło stworzył jednak dopiero Claudio Monteverdi: jego Orfeusz miał premierę na dworze Gonzagów w Mantui 24 lutego 1607 roku.³ posłuchaj W Anglii Henry Purcell napisał operę Dydona i Eneasz, a jej lament When I am laid in earth śpiewany jest nad powtarzanym basem.³ posłuchaj

7.2Z czego składa się opera

Tekst opery nazywa się libretto i zawiera podział na akty i sceny, a także słowa dla śpiewaków. Zwykle kompozytor pisze tylko muzykę, a tekst układa librecista. Wyjątkiem był Richard Wagner, który sam pisał libretta swoich dzieł.

Recytatyw ma dwa rodzaje: secco („suchy”), w którym śpiew jest deklamacją z krótkim akompaniamentem na klawesynie, i accompagnato, z rozwiniętą melodią i orkiestrą. Aria może mieć różną budowę; w operze barokowej i klasycznej najczęściej bywa dwuczęściowa albo trzyczęściowa, zwana da capo (ABA). Do arii wprowadza się czasem elementy muzyki ludowej, by nadać operze narodowy charakter.¹

7.3Opera seria, buffa i semiseria

Operę dzielimy według treści:¹

Wolfgang Amadeusz Mozart pisał opery wszystkich rodzajów. Wesele Figara (1786) otwiera słynna uwertura posłuchaj, a arię Non più andrai śpiewa Figaro. posłuchaj Don Giovanni (premiera w Pradze 29 października 1787 roku, libretto Lorenza Da Pontego) na stronach tytułowych partytury nazwano „dramma giocoso”, czyli dramatem wesołym, w którym śmiech miesza się z tragedią; katalog Köchla podaje obie nazwy: opera buffa i dramma giocoso.^{2, 4} Czarodziejski flet (30 września 1791) to z kolei singspiel: opera z niemieckim tekstem, w której fragmenty śpiewane przeplatają się z mówionymi dialogami.² Program WOM nazywa wszystkie trzy dzieła mistrzostwem opery komicznej, choć każde z nich należy do innego rodzaju. Aria Królowej Nocy z Czarodziejskiego fletu to przykład arii koloraturowej: styl śpiewu z szybkimi biegnikami, trylami i skokami, w którym śpiewak, najczęściej sopran, popisuje się wirtuozerią.² posłuchaj

7.4Wielcy twórcy

• Christoph Willibald Gluck: reformator opery seria. Orfeusz i Eurydyka (Wiedeń, 1762), pierwsza z trzech oper reformatorskich do libretta Calzabigiego, dążyła do prostoty i bezpośredniego wyrazu zamiast wokalnych popisów.² posłuchaj
• Gioachino Rossini: Cyrulik sewilski (Rzym, Teatro Argentina, 20 lutego 1816, libretto Sterbiniego według Beaumarchais’go) to opera buffa pełna wirtuozerii i humoru; premiera była nieudana, kolejne przedstawienia przyjęto znacznie lepiej.² posłuchaj
• Giuseppe Verdi: piękne melodie i wielki dramatyzm. Chór niewolników Va, pensiero z Nabucco (1842) stał się nieoficjalnym hymnem Włochów² posłuchaj; Traviata miała premierę w Wenecji, w La Fenice, 6 marca 1853 roku, według sztuki Dumasa syna²; Aida powstała na zaproszenie wicekróla Egiptu do nowej opery w Kairze i wystawiono ją w 1871 roku.² Arię La donna è mobile śpiewa tenor w Rigoletcie. posłuchaj
• Georges Bizet: Carmen (Paryż, Opéra-Comique, 3 marca 1875, libretto Meilhaca i Halévy’ego według noweli Mériméego) to opéra-comique z mówionymi dialogami, ale na tragiczny temat; jej realizm wzbudził kontrowersje.² posłuchaj
• Giacomo Puccini: arię Nessun dorma śpiewa tenor w Turandot. posłuchaj

7.5Opery narodowe

W XIX wieku kompozytorzy z różnych krajów tworzyli opery narodowe, korzystając z ludowych melodii i tańców. Halka Stanisława Moniuszki wystawiona została w wersji koncertowej w Wilnie 1 stycznia 1848 roku, a w rozbudowanej, czteroaktowej postaci premierę miała 1 stycznia 1858 roku w Teatrze Wielkim w Warszawie.⁷ posłuchaj mazura Straszny dwór (1865) cenzura carska zdjęła z afisza po trzech przedstawieniach.⁷ posłuchaj arii Stefana W Borysie Godunowie Musorgskiego (Rosja) chór gra rolę ludu.

7.6Balet w operze

W operze francuskiej szczególnie popularne były wstawki taneczne, czyli balet. Balet bywa też samodzielnym dziełem: wywodzi się od włoskiego ballare, „tańczyć”, i łączy taniec z muzyką, akcją i oprawą sceniczną. Solowe partie baletowe odpowiadają operowym recytatywom i ariom, tańczone duety i tercety zespołom wokalnym, a cały zespół chórowi. Przykłady z podręcznika to Dziadek do orzechów Czajkowskiego i Popołudnie fauna Debussy’ego (utwór orkiestrowy, do którego Wacław Niżyński ułożył balet).¹

Po czym poznać. Ze słuchu: orkiestra rozpoczyna uwerturą, potem śpiewacy na przemian „mówią” (recytatyw) i „zatrzymują czas” w arii; duety i chóry. Zostaje pytanie, czy to seria, czy buffa: poważny temat, bohaterowie z mitów i trzyczęściowe arie to seria; życie codzienne, szybkie tempa i szczęśliwy koniec to buffa.

Wyobraź sobie, że w operze znikają arie, recytatywy i podział na numery, a muzyka płynie bez przerwy od początku do końca aktu. To dramat muzyczny, który stworzył Richard Wagner w drugiej połowie XIX wieku. Opera powstała na początku XVII wieku; dramat muzyczny jest wytworem muzyki późnoromantycznej.¹

8.1Cztery idee Wagnera

• Gesamtkunstwerk („dzieło sztuki totalnej”): muzyka, słowo, obraz (scenografia) i akcja dramatyczna są nierozerwalnie połączone i równie ważne. Wagner sam pisał libretta.²
• Leitmotiv („motyw przewodni”): krótka myśl muzyczna przypisana postaci, przedmiotowi, uczuciu lub idei. Wraca i zmienia się razem z akcją, budując sieć powiązań w orkiestrze. Samego słowa nie wymyślił Wagner, ale jego analitycy; Wagner stosował taką technikę od Holendra tułacza (1843).^{2, 1}
• Melodia nieskończona (unendliche Melodie): zamiast podziału na arie i recytatywy muzyka płynie w ciągłym ewolucyjnym ruchu, a postacie prowadzą „niekończące się” monologi, dialogi i sceny zbiorowe.¹
• Rola orkiestry: staje się równoprawnym bohaterem, który komentuje wydarzenia na scenie; głos jest tylko jedną z nitek ciągłej tkaniny muzyki.²

Dramat poprzedza krótszy wstęp (Vorspiel) albo uwertura i dzieli się na akty, a wewnątrz nich muzyka rozwija się ewolucyjnie, bez numerów.¹

8.2Tristan i Walkiria

Tristan i Izolda miał premierę w Monachium 10 czerwca 1865 roku pod batutą Hansa von Bülowa. Słynne Preludium otwiera akord zwany akordem tristanowskim; chromatyczna harmonia, która prawie nigdy nie dochodzi do rozwiązania, oddaje niespełnione pragnienie kochanków.² posłuchaj Cwał Walkirii pochodzi z Walkirii, drugiej z czterech części tetralogii Pierścień Nibelunga.² posłuchaj Program poleca też Wejście bogów do Walhalli ze Złota Renu, pierwszej części tetralogii. posłuchaj

8.3Teatr w Bayreuth

Wagner zbudował własny teatr w Bayreuth. Pierwszy festiwal rozpoczął się tam 13 sierpnia 1876 roku i pokazano na nim trzy cykle tetralogii Pierścień Nibelunga. Orkiestrę Wagner ustawił schodkowo i ukrył pod sceną, tak że publiczność jej nie widzi.⁹ Według Festiwalu w Bayreuth Wagner także jako pierwszy zgasił światło na widowni; ta teza nie ma niezależnego potwierdzenia, więc traktuj ją jako informację z programu WOM, a nie ustalony fakt.

Po czym poznać. Ze słuchu: muzyka płynie bez przerw na oklaski, brak „wyjętych” arii, orkiestra jest bardzo duża (dużo blachy), a te same krótkie motywy wracają z różnymi postaciami. U Wagnera słychać dramat muzyczny, a u Verdiego w większości oper wyraźne numery.

Nie każda scena wokalna jest poważna. Obok wielkiej opery rozwijał się teatr lekki, z dowcipem, tańcem i piosenkami. Najpierw przybrał formę operetki, a w XX wieku musicalu.

9.1Operetka

Operetka (włoskie zdrobnienie od opera) to lekki gatunek sceniczny z mówionymi dialogami, piosenkami i tańcem, zwykle o satyrycznej albo sentymentalnej fabule. Ma więcej tańca niż zwykła opera komiczna.² Paryską odmianę stworzył Jacques Offenbach: w Orfeuszu w piekle (1858) wyśmiał mit o Orfeuszu, a jego najsłynniejszym numerem jest kankan z uwertury i finału.² posłuchaj W Wiedniu operetka stała się bardziej sentymentalna. Klasyczny przykład to Zemsta nietoperza Johanna Straussa (syna) z 1874 roku, zbudowana na francuskiej komedii wodewilowej i pełna walców i polek.² posłuchaj

9.2Musical

Musical to nowoczesna forma teatru muzycznego, która narodziła się w Stanach Zjednoczonych i stała się jednym z najważniejszych gatunków XX wieku. Łączy śpiew, dialogi mówione, taniec i muzykę instrumentalną, korzysta z jazzu, rocka i popu, a często porusza tematy współczesne i społeczne w sposób bardziej przystępny niż opera. Wyrósł z operetki i wodewilu, ale kładzie większy nacisk na taniec i korzysta z nagłośnienia.

Kilka kamieni milowych: Show Boat Jeroma Kerna i Oscara Hammersteina II (1927) to najwcześniejszy amerykański musical z poważną fabułą opartą na literackim źródle; w Oklahomie! (1943) balet był splecioną z akcją częścią opowieści; w West Side Story Leonarda Bernsteina (1957) wielu rzeczy dowiadujemy się z tańca Jerome’a Robbinsa.² posłuchaj W Skrzypku na dachu Jerry’ego Bocka śpiewa się o tradycji posłuchaj, a z Dźwięków muzyki pochodzi piosenka Do-Re-Mi Richarda Rodgersa, w której bohaterka uczy dzieci nazw dźwięków (solmizacji). posłuchaj

Najsłynniejsze musicale Andrew Lloyda Webbera to Koty (Memory) posłuchaj i Upiór w operze. Upiór miał premierę w londyńskim West Endzie w 1986 i na Broadwayu w 1988 roku; w 2006 roku pobił rekord Kotów jako najdłużej grany spektakl Broadwayu i zszedł z afisza w 2023 roku, po 35 latach.² posłuchaj

Dwa ośrodki musicalu to Broadway w Nowym Jorku i West End w Londynie.

Po czym poznać. Ze słuchu: mówiony dialog przechodzi w piosenkę, jest taniec, a orkiestra lub zespół grają jazz, rock lub pop; śpiewacy często mają nagłośnienie. W operetce słychać walc i kankan, w musicalu raczej styl amerykańskiej piosenki. W operze śpiewa się prawie wszystko (wyjątkiem są singspiel i opéra-comique z mówionymi dialogami), a głosy brzmią naturalnie, bez mikrofonów.

Na sprawdzianie dostaniesz fragment nagrania albo opis. Nie zgaduj od razu. Zadawaj pytania po kolei, od ogólnych do szczegółowych.

Pytania po kolei

1. Czy ktoś śpiewa? Jeśli nie, szukaj w kompendium Formy muzyczne. Jeśli tak, czytaj dalej.
2. Ile jest głosów i czy jest orkiestra? Jeden głos i fortepian: pieśń. Kilka głosów bez instrumentów: chór a cappella (motet, madrygał, pieśń chóralna). Chór i orkiestra: dzieło wokalno-instrumentalne.
3. Czy tekst jest po łacinie i kościelny? Tak: msza (części stałe), requiem (Dies irae, bez Gloria i Credo), motet (jedna część). Jeśli opowiada o męce Chrystusa, to pasja.
4. Czy ktoś opowiada historię, ale nic się nie odgrywa? Oratorium (narrator, arie, chóry). Mniejsze, bez dramatu: kantata.
5. Czy to jest odgrywane na scenie i niemal w całości śpiewane? Opera: ze słuchu uwertura, recytatyw i aria. Muzyka płynie bez numerów, z motywami przewodnimi: dramat muzyczny.
6. Czy są mówione dialogi, taniec i lekki ton? Walc, kankan i satyra: operetka. Jazz, rock lub pop, nagłośnienie: musical.

10.1Ściągawka: gatunki

10.2Twój repertuar

Podstawa programowa wymaga, by uczeń umiał przyporządkować do poznanych gatunków utwory, które sam wykonuje. Jeśli śpiewasz w chórze albo grasz akompaniament, odpowiedz po kolei:

1. Czy tekst jest religijny, czy świecki?
2. Czy to jest chór mieszany, czy jednorodny, z instrumentami czy a cappella?
3. Jak zbudowana jest pieśń: zwrotkowo (aaa), z refrenem, czy przekomponowana?
4. Z jakiej jest epoki i po czym to słychać?

Przykład: kolęda śpiewana przez chór bez akompaniamentu to pieśń chóralna a cappella o budowie zwrotkowej; fragment Alleluja z Mesjasza to numer z oratorium w wykonaniu chóru z orkiestrą.

Naciśnij odpowiedź. Każde pytanie ma wyjaśnienie. Kolejność pytań i odpowiedzi zmienia się przy każdym rozpoczęciu.

Ćwiczenia działają tylko na stronie internetowej: gatunki-wokalne-muzyka.pages.dev, rozdział XI.

11.1Co to za gatunek? (ze słuchu)

Fragmenty nagrań z YouTube, do 40 sekund. Odtwarzacz wczytuje się dopiero po kliknięciu.

11.2Jaki to gatunek? (z opisu)

Pytania o cechy gatunków i pojęcia, na podstawie rozdziałów I–IX.

Utwory i nagrania z całej strony w kolejności rozdziałów. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

Najważniejsze nazwy i pojęcia z lekcji 26–34 (rok II) i 28–29 (rok I).

a cappella

włoskie „w stylu kaplicy”: śpiew chóru bez instrumentów

Agnus Dei

część stała mszy: „Baranku Boży”, modlitwa końcowa

akt

duża część opery, dramatu lub baletu, dzieli się na sceny

alt

niski głos żeński o ciemnej barwie

aria

solowy śpiew z orkiestrą, który zatrzymuje akcję i wyraża uczucia

aria da capo

aria trzyczęściowa ABA, typowa dla opery seria

aria koloraturowa

aria z szybkimi biegnikami, trylami i skokami, popis wirtuozerii wokalnej

balet

wstawka taneczna w operze albo samodzielne dzieło sceniczne z tańca i muzyki

ballada

pieśń o narracyjnym, często fantastycznym tonie

baryton

średni głos męski o ciemniejszej barwie niż tenor

bas

najniższy głos męski

Broadway

ulica i dzielnica teatrów w Nowym Jorku, kolebka musicalu

chór

zespół śpiewaków podzielony na sekcje głosowe

chór jednorodny

chór złożony z głosów tylko żeńskich, męskich albo chłopięcych

chór mieszany

chór z głosami żeńskimi i męskimi: sopran, alt, tenor, bas

Credo

część stała mszy: wyznanie wiary

Dies irae

sekwencja „Dzień gniewu” w mszy żałobnej

dramat muzyczny

gatunek Wagnera: opera bez numerów, z ciągłą muzyką i motywami przewodnimi

dramma giocoso

wł. „dramat wesoły”: opera mieszająca elementy komiczne i poważne, np. Don Giovanni

Ewangelista

narrator w pasji, który opowiada o męce Chrystusa

Gesamtkunstwerk

niem. „dzieło sztuki totalnej”: połączenie muzyki, słowa, obrazu i akcji, idea Wagnera

Gloria

część stała mszy: hymn pochwalny

kantata

wokalno-instrumentalny utwór mniejszy od oratorium, religijny albo świecki

kontratenor

męski głos o skali altu

Kyrie

część stała mszy po grecku: „Panie, zmiłuj się”

Leitmotiv

motyw przewodni: krótka myśl muzyczna przypisana postaci, przedmiotowi lub idei

librecista

autor libretta

libretto

tekst literacki opery, z podziałem na akty i sceny

madrygał

renesansowy świecki utwór wielogłosowy do poezji, najczęściej miłosnej

madrygalizm

muzyczna ilustracja pojedynczych słów tekstu

melodia nieskończona

ciągły przepływ muzyki w dramacie Wagnera, bez podziału na arie i recytatywy

mezzosopran

średni głos żeński o ciemniejszej barwie niż sopran

motet

wielogłosowy utwór religijny na tekst łaciński, zwykle imitacyjny

msza

cykliczny utwór religijny oparty na tekstach liturgicznych

musical

teatr muzyczny z piosenkami, dialogami i tańcem, rozwinięty w USA

Nabucco

opera Verdiego z chórem niewolników „Va, pensiero”

opera

dzieło sceniczne łączące śpiew, muzykę, akcję, taniec i scenografię

opera buffa

opera komiczna, o treści codziennej i szczęśliwym zakończeniu

opera semiseria

opera o charakterze mieszanym, poważno-komicznym

opera seria

opera poważna, o tematyce mitologicznej lub historycznej

operetka

lekka opera z mówionymi dialogami, tańcem i piosenkami

oratorium

wielka forma wokalno-instrumentalna bez akcji scenicznej, zwykle religijna

ordinarium missae

części stałe mszy: Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei

pasja

oratorium o męce i śmierci Chrystusa według jednego z Ewangelistów

pieśń

krótki utwór na głos solowy lub chór do poetyckiego tekstu

pieśń przekomponowana

pieśń, w której każda strofa ma inną muzykę

pieśń zwrotkowa

pieśń, w której każda strofa ma tę samą muzykę

recytatyw

śpiewna recytacja, która prowadzi akcję i dialogi

recytatyw accompagnato

recytatyw z rozwiniętą melodią i orkiestrą

recytatyw secco

recytatyw „suchy”, z krótkim akompaniamentem na klawesynie

requiem

msza żałobna, bez Gloria i Credo, z sekwencją Dies irae

Sanctus

część stała mszy: „Święty”, często połączona z Benedictus

singspiel

niemiecka opera z mówionymi dialogami, np. Czarodziejski flet

solo

występ jednego wykonawcy

sopran

najwyższy głos żeński

śpiew solowy

śpiew jednej osoby, z towarzyszeniem instrumentu albo orkiestry

Stabat Mater

średniowieczna sekwencja o cierpieniu Matki Bożej pod krzyżem, często opracowywana przez kompozytorów

tenor

najwyższy głos męski

testo

narrator w oratorium (od łac. testis, „świadek”)

uwertura

instrumentalny wstęp do opery lub oratorium

Wesele Figara

opera buffa Mozarta (1786)

West End

dzielnica teatralna Londynu

wodewil

lekkie widowisko z piosenkami: we Francji komedia z kupletami, w USA program rozrywkowy z krótkich numerów; jedno ze źródeł operetki i musicalu

zespół wokalny (ensemble)

duet, tercet, kwartet itd., w którym kilka postaci śpiewa razem

Wybierz odpowiedź. Po kliknięciu zobaczysz wyjaśnienie, a na końcu wynik.

Quiz działa na stronie internetowej: gatunki-wokalne-muzyka.pages.dev, rozdział XIV.